Historia


Instytut Farmakologii PAN (do 1974 roku Zakład Farmakologii PAN) powstał w 1954 roku dzięki wcześniejszym staraniom prof. Janusza Supniewskiego, pierwszego dyrektora placówki. Następnie Instytutem kierowali kolejno: prof. Józef Hano (1964–1977), prof. Jerzy Maj (1977–1993), prof. Edmund Przegaliński (1993–2006) i prof. Krzysztof Wędzony (od 1.01.2007 roku). Instytut zajmuje czołowe miejsce na liście polskich i zagranicznych ośrodków badawczych w dziedzinie biologii medycznej, a w 2002 roku uzyskał status Centrum Doskonałości „Neuropsychopharmacology in Search for New Perpectives to Respond to the Demands of Emerging European Society”. W 2012 roku Instytut wraz z Wydziałem Lekarskim Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego uzyskał prestiżowy status Krajowego Naukowego Ośrodka Wiodącego KNOW.

W początkowym okresie (lata pięćdziesiąte i sześćdziesiąte ubiegłego stulecia) badania prowadzone w Zakładzie Farmakologii (od 1974 roku Instytucie Farmakologii) dotyczyły aktywności biologicznej nowych związków chemicznych i substancji izolowanych z materiału roślinnego o spodziewanym działaniu naczyniowym, nasercowym, przeciwbakteryjnym, przeciwnowotworowym, a także przeciwcukrzycowym.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych zapoczątkowano w Instytucie badania z dziedziny neuropsychofarmakologii. Badano mechanizm działania rozmaitych mózgowych neuroprzekaźników, ich rolę w procesach fizjologicznych i patologicznych ośrodkowego układu nerwowego, mechanizm działania leków psychotropowych, szczególnie leków przeciwdepresyjnych, fizjologiczną funkcję neuropeptydów w zjawisku bólu, w drgawkach i powstawaniu uzależnień lekowych. Badania w tym zakresie obecnie są kontynuowane z użyciem rozmaitych metod behawioralnych, neurochemicznych, elektrofizjologicznych oraz technik biologii molekularnej i uzupełniane odpowiednimi badaniami farmakokinetycznymi leków psychotropowych. Inne kierunki badawcze rozwijane w Instytucie Farmakologii obejmują syntezę nowych struktur chemicznych o potencjalnym działaniu terapeutycznym, określanie zależności pomiędzy strukturą chemiczną ksenobiotyku a działaniem biologicznym oraz izolację substancji czynnych biologicznie z materiału roślinnego i ustalanie ich struktury chemicznej.

Lata siedemdziesiąte i kolejne dekady XX wieku to okres stałego zwiększania liczby zatrudnionych (obecnie 184 osoby w przeliczeniu na pełne etaty) oraz liczby Zakładów i Pracowni. Gwałtowny wzrost zainteresowania neuropsychofarmakologią na świecie wpłynął na poszerzenie zakresu badań i wprowadzanie nowoczesnych metod badawczych. Tym działaniom sprzyjało ukończenie w 1976 roku budowy nowej, obszernej siedziby przy ul. Smętnej 12. Obecnie Instytut składa się z 13 Zakładów i 9 Pracowni – 4 w Zakładzie Farmakologii, 1 w Zakładzie Badań Nowych Leków, 1 w Zakładzie Neurobiologii, 1 w Zakładzie Neurofarmakologii Molekularnej, 1 w Zakładzie Farmakologii Bólu i 1 w Zakładzie Neuroendokrynologii Doświadczalnej. Ponadto funkcjonujący w Zakładzie Fitochemii Ogród Roślin Leczniczych dostarcza materiału do badań fitochemicznych prowadzonych przez pracowników tego Zakładu.

Dzięki środkom własnym oraz funduszom Unii Europejskiej w latach 2006-2007 przebudowano pomieszczenia Zwierzętarni wprowadzając najwyższe światowe standardy bytowania zwierząt. W latach 2010-2013 przeprowadzono modernizację budynku głównego Instytutu, zapewniając tym samym wysoki poziom prowadzonych eksperymentów, poprawiając komfort pracy oraz estetykę wnętrza.

W 1970 roku przy ówczesnym Zakładzie Farmakologii PAN powstało studium doktoranckie, które funkcjonowało do roku 1997. W tym okresie ukończyło je 38 osób. Studium doktoranckie, finansowane ze środków własnych placówki, reaktywowano w 2003 roku; obecnie liczy ono 36 osób oraz 10 doktorantów Interdyscyplinarnych Studiów Doktoranckich „Nauki molekularne dla medycyny”.

W 1971 roku Instytut uzyskał prawo do nadawania stopnia naukowego doktora nauk medycznych oraz doktora nauk przyrodniczych. Obecnie placówka ma prawo nadawania stopni naukowych doktora oraz, od 1994 roku, doktora habilitowanego nauk medycznych w dziedzinie biologii medycznej. W ciągu 60-letniej działalności placówki 31 pracowników Instytutu uzyskało tytuł naukowy profesora, 52 stopień naukowy doktora habilitowanego, w tym 22 osób na podstawie postępowań habilitacyjnych przeprowadzonych w Instytucie, oraz 197 stopień naukowy doktora, w tym 168 osób na podstawie przewodów doktorskich przeprowadzonych w Instytucie.

W 1991 roku Komitet Badań Naukowych wprowadził system grantowy finansowania projektów badawczych. Pracownicy Instytutu uczestniczyli we wszystkich dotychczas przeprowadzonych konkursach grantowych od I do XL, zdobywając łącznie 166 grantów. Od 2011 roku granty przyznaje Narodowe Centrum Nauki. W 2014 roku NCN przyznało pracownikom Instytutu 14 grantów oraz 1 projekt NeuroPain przyznany z 7 Programu Ramowego (7PR) Unii Europejskiej. Ponadto pracownicy Instytutu uzyskali w latach poprzednich 2 granty zamawiane KBN i MNiSW, 4 granty Fundacji na Rzecz Rozwoju Polskiej Farmacji i Medycyny (POLPHARMA), 3 granty KBN Polsko-Niemieckie Projekty Zamawiane w Dziedzinie Nauk Neurologicznych, 1 grant NCBiN ERA-NET NEURON, 1 grant NCBiR ALLOSTERIX, 1 grant NCBiR LIDER, 2 granty HOMING PLUS Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, 4 granty JUVENTUS PLUS, 1 grant MNiSW INDEX PLUS. Obok grantów finansowanych przez budżet państwa lub odpowiednie fundacje krajowe pracownicy Instytutu prowadzili i prowadzą badania finansowane przez Unię Europejską (8 grantów) oraz szereg innych grantów: 1 grant Polsko-Norweskiego Funduszu Badań Naukowych, 2 granty Funduszu im. M. Skłodowskiej-Curie, 1 grant DFG, 1 projekt badawczy Polsko-Norweskiego Programu Badawczego NANONEUCAR, 1 projekt Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych HAZARD oraz 1 grant Niemieckiego Ministerstwa Edukacji i Nauki. W ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Unii Europejskiej Instytut Farmakologii PAN realizował projekty: MODALL, DEMETER, PROKOG oraz MOLBUD.

W okresie od 1988 do 2003 roku Instytut posiadał akredytację NIH (National Institute of Health USA) dotyczącą badań na zwierzętach laboratoryjnych.

Instytut prowadził i nadal prowadzi wieloletnią współpracę naukową z placówkami zagranicznymi – m.in. w Niemczech, Danii, Holandii, Włoszech, Stanach Zjednoczonych, Francji, Szwecji, Rosji i na Węgrzech. Współpraca ta zaowocowała wieloma wspólnymi publikacjami naukowymi i znaczną wymianą osobową.

Wymiana osobowa z zagranicą w latach 1986–2014 obejmowała 96 wyjazdów długoterminowych (powyżej 3 miesięcy), 691 wyjazdów krótkoterminowych oraz 1483 wyjazdów na konferencje zagraniczne i zjazdy. W tym okresie Instytut odwiedziło 657 gości zagranicznych.

Od wielu lat Instytut współpracuje z krajowym i zagranicznym przemysłem farmaceutycznym. Współpraca ta obejmuje badania naukowe i naukowo-usługowe leków oryginalnych i odtwarzanych, konsultacje naukowe i szkolenie pracowników przemysłu z dziedziny farmakologii. W latach 1974–1978 przy Instytucie funkcjonował Zespół Naukowo-Przemysłowy, finansowany częściowo przez Krakowskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa.

Od 1954 roku najpierw Zakład, a potem Instytut Farmakologii PAN wydaje czasopismo pt. „Pharmacological Reports” (poprzednio „Polish Journal of Pharmacology”) o współczynniku oddziaływania (impact factor) IF = 2.165.

Od 1984 roku Instytut organizuje Szkoły Zimowe, konferencje szkoleniowe poświęcone upowszechnianiu wiedzy o najnowszych osiągnięciach i kierunkach rozwoju neuropsychofarmakologii na świecie. Obok pracowników Instytutu uczestnikami Szkół są pracownicy współpracujących z Instytutem placówek oraz innych ośrodków naukowych – np. wyższych uczelni, instytutów resortowych itp. Dotychczas zorganizowano 34 Szkoły Zimowe.

W 1991 roku wprowadzono nową formę zebrań naukowych „wykłady monograficzne” z zakresu neurobiologii, neuropsychofarmakologii, neuroendokrynologii i neurochemii. Wykładają pracownicy Instytutu; wykłady w formie broszurowej są publikowane przez Dział Wydawnictw Instytutu. Dotychczas opublikowano 82 wykłady.

W latach 1954–2014 pracownicy Instytutu opublikowali 7219 prac, w tym oryginalnych 3451, w większości w renomowanych, międzynarodowych czasopismach, oraz uzyskali 21 patentów.

Pracownicy Instytutu za osiągnięcia naukowe w zakresie neuropsychofarmakologii otrzymali szereg liczących się nagród:

  • 3 Międzynarodowe Nagrody Fundacji Anna Monika
  • 2 Nagrody Prezesa Rady Ministrów za wybitne osiągnięcia naukowe
  • 4 Nagrody im. J. Śniadeckiego Wydziału Nauk Medycznych PAN
  • 11 Nagród Sekretarza Naukowego PAN
  • 12 Nagród Wydziału Nauk Medycznych PAN
  • 4 Nagrody Kopernikowskie Miasta Krakowa i PAU
  • 6 Nagród Wydziału Lekarskiego im. T. Browicza PAU
  • 3 Nagrody Prezesa Rady Ministrów za wyróżniające się prace doktorskie
  • 1 Nagrodę oraz wyróżnienie Fundacji im. A. Baczko
  • 1 Nagrodę Ministra Edukacji Narodowej
  • 1 Nagrodę im. J. Konorskiego
  • 3 stypendia L'Oréal Polska dla Kobiet i Nauki przy wsparciu Polskiego Komitetu ds. UNESCO
  • 3 stypendia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla wybitnych młodych naukowców
  • 17 stypendiów Fundacji Nauki Polskiej dla młodych pracowników naukowych